Castratie bij reuen: operatief, chemisch of toch niet?

Castreren of niet? Bij een reu lijkt het soms een vrij simpele keuze: balletjes eraan of balletjes eraf. Maar zodra je je erin verdiept, blijkt er behoorlijk wat tussen die twee uitersten te zitten.

Want waarom zou je een reu eigenlijk laten castreren? Omdat je geen pups wilt? Omdat hij compleet hoteldebotel raakt zodra ergens in de buurt een teef loops is? Omdat er een medische reden is? Of omdat je hoopt dat bepaald gedrag erdoor verandert?

En dan is er naast de bekende operatie ook nog tijdelijke chemische castratie. Je kunt een reu zelfs onvruchtbaar maken zonder zijn testikels en testosteronproductie weg te nemen.

Kortom: tijd om de balletjes – en vooral de feiten – eens op tafel te leggen.

Wat gebeurt er eigenlijk bij castratie?

Bij een operatieve castratie verwijdert de dierenarts beide testikels. Daardoor stopt de productie van zaadcellen en valt de belangrijkste bron van testosteron weg. Dat laatste is belangrijk. Want testosteron speelt niet alleen een rol bij de voortplanting. Het hormoon heeft ook invloed op allerlei processen in het lichaam en op bepaalde vormen van gedrag. Een castratie doet dus meer dan alleen voorkomen dat je reu pups kan verwekken.

En voor de volledigheid: bij een teef werkt castratie anders. Daar komen we in een aparte blog uitgebreid op terug.

Operatief castreren: definitief is ook echt definitief

De bekendste manier om een reu te castreren is via een operatie. De hond gaat onder narcose en de dierenarts verwijdert beide testikels via een kleine operatiewond. Na de operatie moet de wond herstellen en moet je hond het meestal ongeveer één tot anderhalve week rustig aan doen. Likken aan de wond is uiteraard niet de bedoeling. De bekende kunststof kap werkt prima, maar sommige honden vinden een herstelpak prettiger. Een optie is de Suitical Recovery Suit. Dit herbruikbare herstelpak bestaat voor 94% uit katoen en 6% Lycra en kan gewoon in de wasmachine. Let er wel op dat het pak goed past en controleer de operatiewond dagelijks.

Daarna zijn de testikels definitief weg.

Dat klinkt als een open deur, maar het is wel een belangrijk verschil met chemische castratie. Een operatie kun je niet eerst een tijdje proberen om te kijken hoe het bevalt. Daarom begint een goede beslissing eigenlijk niet met de vraag hoe je wilt castreren, maar met de vraag waarom je het overweegt.

Chemische castratie: tijdelijk de testosteronproductie onderdrukken

Wil je niet direct voor een definitieve operatie kiezen, dan bestaat er voor geslachtsrijpe reuen tijdelijke chemische castratie. Daarvoor kan een dierenarts een klein implantaat met desloreline onder de huid aanbrengen. Dat gebeurt met een injectienaald. Het implantaat beïnvloedt de hormonale aansturing van de testikels, waardoor na verloop van tijd veel minder testosteron wordt geproduceerd. De testikels worden kleiner en de reu wordt tijdelijk onvruchtbaar.

Er bestaan implantaten met een minimale werkingsduur van ongeveer een halfjaar en ongeveer een jaar. Dat betekent overigens niet dat op dag 183 of 366 ineens de hormoonkraan weer wordt opengedraaid. De werkelijke werkingsduur verschilt per hond en kan langer zijn. Vooral bij kleinere honden kan het effect langer aanhouden. Wanneer het implantaat uiteindelijk is uitgewerkt, kan de testosteronproductie zich herstellen en kan de reu weer vruchtbaar worden.

Niet meteen minder testosteron

Dit is een detail dat belangrijk is als je chemische castratie overweegt.

Het implantaat werkt niet vanaf het moment dat het onder de huid zit. In het begin kan er zelfs tijdelijk méér hormonale activiteit ontstaan. Daardoor kunnen seksueel gedrag en soms ook agressief gedrag aanvankelijk juist toenemen. Pas daarna wordt de testosteronproductie onderdrukt. Ook is een reu niet onmiddellijk onvruchtbaar. Volgens het LICG duurt dat na plaatsing van het implantaat ongeveer zes tot acht weken.

Een implantaat laten plaatsen en dezelfde middag zorgeloos tussen de loopse teven wandelen is dus niet zo’n goed plan.

Is chemische castratie een soort proefcastratie?

Dat kan een van de redenen zijn om ervoor te kiezen.

Omdat het effect tijdelijk is, kan een implantaat worden gebruikt om te bekijken wat een sterke afname van testosteron met een reu doet voordat eventueel voor een definitieve operatie wordt gekozen. Het LICG noemt die mogelijkheid bijvoorbeeld wanneer hormoongerelateerd gedrag een belangrijke reden voor castratie is.

Stel dat een reu nauwelijks meer eet, piept, ijsbeert en buiten alleen nog maar met zijn neus in de lucht staat zodra er ergens een loopse teef rondloopt. Dan ligt het voor de hand dat geslachtshormonen een flinke rol spelen. Maar dat maakt chemische castratie nog geen glazen bol. Gedrag wordt bepaald door veel meer dan testosteron alleen.

Wordt een reu rustiger na castratie?

Dit is waarschijnlijk een van de bekendste ideeën over castratie: een drukke of felle reu wordt na castratie vanzelf rustiger.

Zo simpel is het helaas niet.

Bij gedrag dat duidelijk door geslachtshormonen wordt beïnvloed, kan castratie wel degelijk verschil maken. Reuen kunnen minder geneigd zijn om achter loopse teven aan te gaan, minder zwerven, minder markeren en minder bestijgen. Ook hormoonafhankelijke agressie tussen reuen kan verminderen.

Maar twee honden die aan de lijn exact hetzelfde staan te blaffen naar een andere hond, hoeven dat niet om dezelfde reden te doen. De ene reu kan sterk hormonaal reageren op een andere reu. De andere kan bang zijn, onzeker zijn, gefrustreerd raken omdat hij niet naar de andere hond toe kan of hebben geleerd dat flink tekeergaan ervoor zorgt dat de andere hond uit beeld verdwijnt. Haal je bij die laatste hond testosteron weg, dan haal je daarmee niet automatisch de oorzaak van zijn gedrag weg.

Onderzoek naar castratie en gedrag geeft bovendien geen eenvoudig zwart-witbeeld. Sommige onderzoeken vinden bijvoorbeeld een verband tussen castratie op jonge leeftijd en meer angstig gedrag of angstagressie, terwijl andere onderzoeken andere resultaten laten zien. Erfelijke aanleg, ras, leeftijd, socialisatie en ervaringen spelen allemaal mee.

Als probleemgedrag de belangrijkste reden is om castratie te overwegen, is het daarom verstandig eerst goed uit te zoeken waar dat gedrag vandaan komt. Castratie is tenslotte geen gedragstherapie in een operatiejasje.

Blijft je hond wel zichzelf?

Dat is voor veel mensen misschien een veel belangrijkere vraag dan ze hardop zeggen.

Want je wilt misschien graag dat je reu minder obsessief achter loopse teven aan gaat, maar niet dat je ineens een compleet andere hond terugkrijgt. Zijn persoonlijkheid verdwijnt natuurlijk niet samen met zijn testikels. Die vrolijke mafkees, enthousiaste knuffelaar of eigenwijze sokkendief blijft in de basis dezelfde hond.

Wat wél kan veranderen, zijn gedragingen waarbij testosteron een rol speelt. Een reu kan bijvoorbeeld minder sterk reageren op loopse teven, minder de neiging hebben om op zoek te gaan naar een teef, minder urine markeren of minder vaak andere honden, mensen of voorwerpen bestijgen. Ook bepaald competitief gedrag tussen reuen kan afnemen.

Maar zelfs bij deze gedragingen is testosteron niet altijd de enige verklaring. Een hond kan bijvoorbeeld ook bestijgen uit opwinding, spanning of stress, en markeren kan inmiddels een gewoonte zijn geworden. Haal je testosteron weg, dan verdwijnt zo’n gedrag dus niet automatisch mee.

En eigenschappen als speelsheid, aanhankelijkheid, nieuwsgierigheid of zijn voorkeur om precies die sok te pakken die jij nét nodig hebt, zijn geen testosteronknopjes die je met een castratie uitzet.

Daarom is ‘hij wordt er gewoon wat rustiger van’ eigenlijk veel te algemeen. Interessanter is de vraag: welk gedrag hoop je dat verandert, en speelt testosteron daar daadwerkelijk een rol bij?

Kun je een reu ook onvruchtbaar maken zonder castratie?

Ja. En dit is een mogelijkheid waar veel minder over wordt gesproken: vasectomie.

Daarbij worden de zaadleiders onderbroken, maar blijven de testikels gewoon zitten. De reu kan daardoor geen pups meer verwekken, terwijl zijn productie van testosteron behouden blijft.

Dat verschil is behoorlijk belangrijk. Een reu met een vasectomie kan namelijk nog steeds belangstelling hebben voor loopse teven en hormonaal gedrag vertonen. Je maakt hem onvruchtbaar, maar verandert zijn hormoonhuishouding niet op dezelfde manier als bij castratie.

De internationale WSAVA-richtlijn noemt vasectomie als een van de opties die bij reuen kan worden overwogen wanneer onvruchtbaarheid gewenst is terwijl de testikels behouden blijven. Daarbij hoort wel dat de testikels en prostaat gedurende het leven in de gaten worden gehouden.

In Nederland wordt vasectomie bij honden volgens het LICG maar weinig toegepast.

Het laat vooral mooi zien dat twee vragen die vaak op één hoop worden gegooid eigenlijk heel verschillend zijn: Wil je dat je reu geen pups kan verwekken? Of wil je ook de invloed van testosteron sterk verminderen?

Wist je dat?

Een reu kan na een operatieve castratie nog een tijdje vruchtbaar zijn.

De testikels zijn dan wel verwijderd en er worden geen nieuwe zaadcellen meer geproduceerd, maar in de zaadleiders kunnen nog zaadcellen aanwezig zijn. Het LICG adviseert daarom om na de operatie nog enkele weken voorzichtig te zijn wanneer je reu belangstelling heeft voor een loopse teef. Precies hoelang een reu na de operatie nog vruchtbaar kan zijn, is niet goed vastgesteld.

Balletjes weg betekent dus niet per definitie dat er vanaf diezelfde dag nul kans op pups is.

Castratie en gezondheid: niet simpelweg goed of slecht

Ook over gezondheid kom je nogal eens stellige uitspraken tegen. Maar castratie heeft zowel voor- als nadelen.

Bij reuen beschermt castratie tegen goedaardige prostaatvergroting en voorkomt het aandoeningen van de testikels, simpelweg omdat die er niet meer zijn. Ook neemt de kans op bepaalde hormoonafhankelijke aandoeningen rond de anus af.

Goedaardige prostaatvergroting komt opvallend vaak voor. Volgens het LICG heeft ongeveer de helft van de intacte reuen van vijf jaar ermee te maken en komt het bij bijna alle intacte reuen boven de negen jaar voor. Niet iedere hond krijgt daar overigens klachten van.

Aan de andere kant zijn in onderzoek verbanden gevonden tussen castratie en een verhoogde kans op gewrichtsproblemen, zoals heup- en elleboogdysplasie en kruisbandproblemen. Bij sommige rassen worden ook bepaalde vormen van kanker vaker gezien. Opvallend genoeg hoort daar prostaatkanker bij: castratie beschermt dus tegen goedaardige prostaatvergroting, maar hangt juist samen met een hoger risico op prostaatkanker. Die vorm van kanker is bij honden gelukkig zeldzaam.

Welke voor- en nadelen het zwaarst wegen, verschilt per hond. Ras, formaat, leeftijd en het moment van castratie spelen allemaal mee. Bovendien betekent een verband in onderzoek niet automatisch dat castratie de oorzaak is. Juist daarom wordt steeds meer gekeken naar de individuele hond in plaats van naar één standaardadvies voor iedere reu.

En de kilo’s?

Een gecastreerde reu hoeft niet automatisch dik te worden.

Wel kan na castratie de energiebehoefte veranderen en kan de eetlust toenemen. Als je vervolgens dezelfde hoeveelheid voer blijft geven terwijl je hond minder energie nodig heeft, ligt gewichtstoename natuurlijk op de loer.

Het handige is dat je hier zelf behoorlijk wat invloed op hebt. Kijk niet alleen naar het getal op de weegschaal, maar ook naar de lichaamsconditie van je hond. Kun je zijn ribben nog goed voelen zonder dat ze duidelijk uitsteken? Heeft hij van bovenaf gezien nog een taille? Dan vertelt dat vaak meer dan alleen een gewicht in kilo’s.

Zelfs zijn vacht kan veranderen

Dit is een bijwerking die gemakkelijk wordt vergeten wanneer het over castratie gaat.

Bij sommige honden verandert na castratie de vacht. Die kan wolliger en meer gekruld worden, minder diep van kleur zijn en lastiger te kammen worden. Ook kan de vacht minder goed water afstoten. Dit wordt soms een castratievacht of puppycoat genoemd.

Niet iedere reu krijgt hiermee te maken. Bepaalde vachttypen en rassen lijken er gevoeliger voor. Het LICG noemt onder andere Cocker Spaniëls, Ierse Setters, Golden Retrievers, langharige Teckels, Newfoundlanders, Landseers, Chow Chows en Eurasiers.

Voor je hond waarschijnlijk geen reden voor een identiteitscrisis. Voor degene die met de borstel in de hand staat kan het wel degelijk verschil maken.

Wat is dan de beste leeftijd om een reu te castreren?

Was daar maar één mooi getal voor.

Technisch gezien kunnen honden al jong worden gecastreerd, maar dat betekent niet automatisch dat dit voor iedere reu verstandig is. Er zijn aanwijzingen dat castratie vóór of tijdens de ontwikkeling bij bepaalde honden samenhangt met onder meer gewrichtsproblemen, bepaalde vormen van kanker en verschillen in gedrag. Die effecten blijken niet voor ieder ras en iedere hond hetzelfde.

Het LICG adviseert daarom terughoudendheid met castratie van reuen, en zeker met castratie vóór de puberteit.

Een Chihuahua, Labrador en Duitse dog groeien bovendien niet volgens hetzelfde tijdschema. Alleen naar de kalender kijken doet dus weinig recht aan de verschillen tussen honden.

Leeftijd is één stukje van de puzzel. Ras, formaat, ontwikkeling, gezondheid, gedrag en vooral de reden waarom je castratie overweegt horen daar net zo goed bij.

Operatief, chemisch of toch niet?

Misschien is dit uiteindelijk niet eens de eerste vraag die je moet beantwoorden.

Begin liever met: waarom overweeg ik castratie bij mijn reu?

Wil je alleen voorkomen dat hij pups verwekt? Heeft hij een medische aandoening waarbij castratie kan helpen? Is hij wekenlang van slag door loopse teven? Speelt gedrag een rol? Of heb je eigenlijk helemaal geen probleem, maar dacht je dat castreren nu eenmaal bij het hebben van een reu hoort?

Pas als je dat weet, kun je kijken welke mogelijkheid daarbij past.

Een operatie is definitief. Chemische castratie is tijdelijk en kan in bepaalde situaties helpen om het effect van een sterke daling van testosteron te beoordelen. Een vasectomie voorkomt voortplanting maar laat de hormoonproductie grotendeels ongemoeid. En een gezonde reu intact laten kan eveneens een bewuste keuze zijn.

Er hoeft dus niet één winnaar uit dit verhaal te komen.

Wel één belangrijke vraag: wat past bij deze hond?

Want uiteindelijk gaat de keuze niet alleen over twee balletjes. Het gaat over alles wat eraan vastzit.